INCT HAMUTUK HO INVESTIGADOR NASIONAL NO INTERNASIONAL KONTINUA REKOLLA DADUS PESKIZA EKONOMIA VERDE IHA MUNISÍPIU ERMERA NO BOBONARO

Ermera no Bobonaro, 25 – 27 Agostu 2026 – Institutu Nasional Siénsia no Teknolojia (INCT, sigla iha portugés), liu husi Diretor Nasional Siénsia Exatas no Naturais INCT, Sr. Valente Ferreira, akompaña husi, Xefe Divisaun Servisus Logístika no Património Estado, Sr. Mariano J. Soares, hamutuk ho Investigador Prinsipal Nasional no  Investigador Prinsipal Internasional husi Universidade Udayana, Indonesia, kontinua hala’o atividade rekolla dadus, iha Munisípiu Ermera no Bobonaro, nu’udar parte husi projetu peskiza sientífika, kona-bá ekonomia verde, ho titulu: “Estudo para o Desenvolvimento Modelos Irrigação por Cada Município em Timor-Leste.”

Objetivu prinsipál husi atividade rekolla dadus ne’e, hodi observa direta, entrevista, rekolla dadus no atu identifika no analiza potensiál fonte be’e, kondisaun área agríkola, nesesidade irrigasaun no sistema irrigasaun ne’ebé apropriadu iha munisipiu Emera no Bobonaro. atividade rekolla dadus ne’e, hala’o iha área sira hanesan: Lagoa Eraulo, Mota Malibu, Mota Bandera, Malabe, Tapo Memo, Bilimau, Lemia no Sare.  Liu husi observasaun no entrevista, ekipa peskiza buka identifika no komprende:

  • Sistema irrigasaun ne’ebé eziste no dezafiu sira ne’ebé komunidade hasoru.
  • Oinsá fonte be’e bele jere no uza ho efisiente no sustentável.
  • Kondisaun zeografika no ambientál ne’ebé presiza konsidera iha dezenvolvimentu sistema irrigasaun no Barazen.
  • Potensiál atu dezenvolve modelu irrigasaun ne’ebé apropriadu ba kada munisípiu, tuir disponibilidade be’e, kondisaun lokal no nesesidade komunidade.

Dadus ne’ebé rekolla iha terenu, sei sai baze importante ba análiza sientífika, hodi ajuda investigadór sira, dezenvolve modelu irrigasaun ne’ebé efisiente, sustentável no adapta ho realidade iha kada munisípiu.

Rezultadu peskiza ne’e mós, hein katak; bele kontribui ba dezenvolvimentu setor agríkola, jestaun sustentável rekursu be’e, aumenta produtividade no suporta planeamentu no formulasaun polítika públika, ne’ebé orienta ba dezenvolvimentu sustentável no ekonomia verde iha Timor-Leste.

Implementasaun atividade peskiza ne’e, hetan kolaborasaun husi: Diretór Nasional Siénsia Exatas no Naturais INCT, Sr. Valente Ferreira, Investigador Prinsipal Nasional, Dr. Benjamin Hoffer Martins ho nia ekipa, no Investigador Prinsipal Internasional, Prof Dr. Ir. Ni Made Trigunasih ho Prof Dr. Ir. Nyoman Rai, PAM munisipiu Ermera, Sr. José Martinho dos Santos Soares, Sekretariu Municipal do Planeamento, Investimentu no Dezenvolvimentu Integradu Bobonaro, Sr. Semedo Lacu Costa no Komunidade.