Díli, 28 Abril 2026 – Institutu Nasional Siénsia no Teknolojia (INCT, sigla iha portugés), realiza serimónia asinatura kontratu atribuisaun fundu ba projetu investigasaun sientífika tinan fiskál 2026, ba grupu peskizador hamutuk Sanulu Resin-Lima (15), husi Instituisaun Ensinu Superior sira, ne’ebé hala’o iha salaun INCT, Balide, Dili, Timor-Leste.
Resprezentante Ministeriu Ensinu Superior Siénsia no Kultura Dr. Domingos Barros iha nia intervensaun hateten, obrigadu ba INCT organiza ona eventu ida ne’e, no hakarak fo parabens ba peskizador hotu, ne’ebé hetan selesaun hodi bele dezenvolve sira nia projeitu investigasaun iha tinan 2026 ida ne’e, ita hotu hatene, dezenvolvimentu sustentavel nasaun ida nian, depende ba ita hotu nia kapasidade, atu produz koñesimentu sientifiku, hamósu inovasaun no transforma koñesimentu, hodi fo solusaun ba dezafiu sira, iha sosiedade.
Prezidente Konsellu Ezekutivu INCT, Dr. José Cornélio Guterres, iha diskursu hateten, “uluknana’in, agradese ba parte hotu tanba, bele kumpri ami nia konvite mai hodi asina kontratu, nomós ami husu deskulpa, tuir lolos asina kontratu ne’e iha semana kotuk, maibé, tanba ita nia Ministru Ensinu Superior, lakon iha ita nia le’et, nune’e tenke muda no hala’o fali ba loron ohin. Tan ne’e, parabens ba kolega doutor sira, ne’ebé selesionadu, ho esforsu ne’ebé maka’as tebes, matenek no enerjia ba preparasaun proposta ne’ebé pasa”.
Prezidente Konsellu Ezekutivu INCT, Dr. José Cornélio Guterres, enkoraja mós ba sira ne’ebé la liu, labele lakon vontade, tanba tinan oin sei iha oportunidade, liu husi rekomendasaun sira, ne’ebé hato’o ba ita-bo’ot sira, bele hadia proposta di’ak liu tan, liu-liu proposta sira, ne’ebé liga ho nesesidades liña ministeriais sira, atu ajuda governu, hodi halo politika nomós ba akademiku sira, nu’udar referénsia sientifiku ba publikasaun sira.
Iha biban ida ne’e, afirma mós katak, asina kontratu ne’e, la’os prosidementu administrativu de’it, iha mós legal, profesional no moral, hodi kesi hamutuk instituisaun rua, ho kompremetidu halo servisu ho di’ak, liu-liu dezisaun sira, no rekomendasaun sira, ne’ebé deside ka avalia iha aprezentasaun oral, nomós tenke tau iha asaun tanba, dalaruma iha terenu bele iha mudansa derepente ba objetivu peskiza, metodolojia peskiza no amóstra sira. tanba ne’e tenke tau atensaun ho diak.
Reprezentante husi peskizador sira, Dr. Samuel Venâncio de Sousa Freitas, iha intervensaun hateten, Hanesan ita hotu hatene, peskiza maka halo diferensa iha universidade sira. Ne’e tendénsia globál, saida mak akontese iha rai-li’ur no ita mós tuir tendénsia ne’ebé hanesan. Nu’udar universidade ka nasaun ida ne’ebé la halo peskiza, ita aposta liu ba eskola vokasionál sira, tanba ne’e maka peskiza importante tebes. Tanba razaun oioin, ha’u baibain temi objetivu tolu iha okaziaun ruma maka hanesan: sira ne’ebé halo peskiza hametin kultura koñesimentu nian, dezenvolve teknolojia sira, no formula polítika públika.
Bazikamente, sira-ne’e maka objetivu prinsipál tolu ne’ebé fó enerjia no motiva ita hotu, la haree ba saida maka iha ita-nia oin. Ita hakarak kontribui ba objetivu tolu ne’e, no ida ne’e mak Timor-Leste presiza no ita hotu hala’o daudaun. Tanba ida-ne’e, hodi peskizadór prinsipál sira hotu nia naran, ha’u hakarak apresia programa INCT. INCT eziste ho misaun ne’ebé ita hotu hatene no hala’o ona ho esforsu no dedikasaun tomak, valoriza buat hotu-hotu ne’ebé relasiona ho peskiza, no ema hotu ne’ebé serbisu iha ne’e, iha komprensaun ida-ne’e, kontinua halo nune’e, no ida-ne’e mós merese elojia hosi ami nu’udar peskizadór sira, no ida-ne’e tenke kontinua. Tanba ne’e, ami agradese tebes ba INCT tanba halo ona ida-ne’e iha tinan hirak nia laran, no ida-ne’e la’ós de’it atu agradese sira, maibé mós atu kontinua. Parabéns, kontinua ho serbisu ida ne’e atu nune’e Timor sai forte liu tan iha parte peskiza nian. No ikus liu, atu konklui, ami agradese ba kontratu peskiza ida-ne’e. Ami kontente no merese parabéns, liuliu tanba grupu barak mai, PhD hotu-hotu ho sira-nia grupu, esperiénsia lahanesan, valoriza ida-idak iha ida-idak nia área. Maibé depois iha investigadór prinsipál na’in sanulu-resin-lima ho nia ekipa rasik dt maka kontinua.
Ami agradese maibé iha kompromisu; ami sei selu fali montante ki’ik ne’ebé INCT tau ona mai ami nu’udar konfiansa liuhosi kontratu ida-ne’e ho rezultadu peskiza nian. Ami sei obedese ba regra sira no fó rezultadu sira. Perfeitu ka lae, ami responsavel atu halo tuir planu, no iha tinan nia rohan, grupu peskiza ida-idak sei hato’o rezultadu sira ne’ebé governu hein iha área relevante sira. INCT hein ida-ne’e ho maneira ida ne’ebé dixiplinadu tebes. Afinal, peskizadór oioin, ida-idak ho sira-nia potensiál no abilidade rasik, sei kombina saida maka ita hatene liuhosi dadus ne’ebé loos, informasaun ne’ebé kredivel, no rekomendasaun sira ne’ebé viavel ba governu iha kualkér setór. Tanba, liuliu, INCT mós hato’o orientasaun ministeriál sira, no ami sei responde. Resposta ba inisiativa sira-ne’e no espetativa sira hosi INCT, agora iha ita-nia liman.
Iha serimonia ne’e Investigador Internasionál, Dr. Filipe Couto halo aprezentasaun ba Manual Peskiza, Diretora Nasional Teknolojia no Inovasaun. Sra. Jacinta Guterres halo aprezentasaun kona-ba Manual Étika Peskiza no Sekretária Ezekutiva INCT, Dra. Maria Elsa Diogo Correia aprezenta kona-ba Manual Ezekusaun orsamentu nian.
Seremonia ne’e, hetan partisipasaun husi Vise-Prezidente Konsellu Ezekutivu INCT I no II, Dr. Valentim Ximenes no Dr. Augusto da Conceição Soares, Sekretaria Ezekutiva INCT, Dra. Maria Elsa Diogo Correia, Reprezentante Ministériu Ensinu Superior, Siénsia no Kultura, Dr. Domingos Barros, Peskizador sira, Investigador Nasional no Internasional, Diretor Nasionál INCT, Xefe Divizaun INCT no funsionariu sira hotu.